เทคนิคการรักษาจมูก

อาการอุดตันของจมูกมักเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกันได้ ผนังกั้นจมูกคด ซึ่งเป็นผนังที่กั้นระหว่างรูจมูกทั้งสองข้าง อาจโค้งหรือเบียดเข้ามาทำให้ช่องจมูกข้างใดข้างหนึ่งแคบลง ส่วน กังหันจมูกโต ซึ่งเป็นเนื้อเยื่อบริเวณผนังด้านข้างของจมูกที่ช่วยเพิ่มความชื้นและควบคุมอากาศ อาจบวมมากขึ้นจากภูมิแพ้ได้ ขณะที่ ลิ้นจมูก (Nasal Valve) ซึ่งเป็นบริเวณที่แคบที่สุดของทางเดินหายใจ อาจยุบตัวลงขณะสูดหายใจเข้าลึก ๆ ได้ และในบางกรณี จมูกภายนอกที่เบี้ยว ก็อาจเป็นสัญญาณว่ามีความผิดปกติของโครงสร้างภายในร่วมด้วย แพทย์จะตรวจประเมินโครงสร้างจมูกอย่างละเอียด และในบางกรณีอาจใช้การส่องกล้องภายในจมูก เพื่อดูว่าปัจจัยใดเป็นสาเหตุของปัญหาการหายใจในแต่ละบุคคล

การผ่าตัดแก้ผนังกั้นจมูกคด (Septoplasty) จะเน้นการปรับผนังกั้นจมูกให้ตรง แต่ไม่ได้แก้ไขโครงสร้างภายนอกของจมูก หากมีปัญหาโครงสร้างจมูกภายนอกที่คด เบ้าจมูกส่วนกลางยุบตัว หรือโครงสร้างที่ช่วยพยุงลิ้นจมูกไม่แข็งแรงร่วมด้วย การแก้เฉพาะผนังกั้นจมูกอาจช่วยให้อาการดีขึ้นได้เพียงบางส่วน Functional Rhinoplasty จะช่วยปรับและเสริมโครงสร้างที่ทำหน้าที่พยุงทางเดินหายใจเหล่านี้ไปพร้อมกันในการผ่าตัดครั้งเดียว เพื่อช่วยให้ทางเดินหายใจเปิดได้ดีและคงสภาพในระยะยาว

ในหลายกรณีมีผล เนื่องจากโครงสร้างที่ได้รับการแก้ไขภายในก็เป็นส่วนที่มีบทบาทในการกำหนดรูปร่างของจมูกภายนอกด้วย การปรับโครงสร้างจมูกที่คดให้ตรงขึ้น โดยทั่วไปจะช่วยให้จมูกดูตรงขึ้นด้วย ส่วน Spreader Graft ซึ่งเป็นกระดูกอ่อนชิ้นเล็ก ๆ ที่ใช้ช่วยเปิดบริเวณลิ้นจมูกด้านใน อาจทำให้สันจมูกส่วนกลางดูกว้างขึ้นเล็กน้อย โดยเฉพาะในผู้ที่มีผิวบาง ดังนั้นแผนการผ่าตัดควรระบุให้ชัดเจนว่าคาดว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงด้านรูปลักษณ์ภายนอกในส่วนใดบ้าง เพื่อให้ผู้เข้ารับการผ่าตัดทราบล่วงหน้าและไม่เกิดความประหลาดใจหลังผ่าตัด

การเสริมความแข็งแรงของลิ้นจมูกมักใช้ Spreader Graft หรือ Batten Graft โดยกระดูกอ่อนจากผนังกั้นจมูกมักเป็นตัวเลือกแรก เนื่องจากมีลักษณะแบน แข็งแรง และสามารถนำออกมาได้จากบริเวณเดียวกับที่ทำการผ่าตัดอยู่แล้ว หากกระดูกอ่อนจากผนังกั้นจมูกมีไม่เพียงพอหรือมีความแข็งแรงไม่มากพอ กระดูกอ่อนจากใบหูเหมาะกับการใช้เสริมโครงสร้างที่ต้องการความนุ่มและยืดหยุ่นมากกว่า ส่วนกระดูกอ่อนจากซี่โครงมักสงวนไว้สำหรับกรณีที่ต้องสร้างหรือเสริมโครงสร้างจมูกในปริมาณมาก โดยกระดูกอ่อนแต่ละแหล่งมีข้อแตกต่างกันทั้งในด้านปริมาณที่สามารถนำมาใช้ ความแข็ง และความรู้สึกของเนื้อเยื่อหลังผ่าตัด

ในกรณีที่กังหันจมูกมีขนาดใหญ่และเป็นสาเหตุที่ทำให้ทางเดินหายใจอุดตัน อาจมีการลดขนาดกังหันจมูกลงในระดับที่เหมาะสม กังหันจมูกมีหน้าที่ช่วยเพิ่มความชื้นและปรับสภาพอากาศก่อนเข้าสู่ทางเดินหายใจ ดังนั้นการตัดออกมากเกินไปอาจทำให้เกิดอาการจมูกแห้งและมีสะเก็ดเรื้อรังได้ ในกรณีที่รุนแรงอาจนำไปสู่ ภาวะจมูกว่าง (Empty Nose Syndrome) ซึ่งผู้ป่วยจะรู้สึกเหมือนหายใจไม่สะดวกหรือจมูกตัน ทั้งที่ทางเดินหายใจภายในยังเปิดอยู่ ปัจจุบันจึงมักเน้นการลดขนาดกังหันจมูกอย่างพอดี โดยพยายามรักษาเยื่อบุจมูกไว้มากที่สุด แทนการตัดเนื้อออกทั้งหมด

การซักประวัติและการตรวจร่างกายเป็นปัจจัยหลักในการประเมิน โดยศัลยแพทย์หลายท่านจะใช้แบบประเมินมาตรฐาน เช่น แบบสอบถาม NOSE ก่อนและหลังผ่าตัด เพื่อให้สามารถบันทึกและเปรียบเทียบการเปลี่ยนแปลงของอาการได้อย่างเป็นระบบ ไม่ใช่เพียงการประเมินจากความรู้สึกของผู้ป่วยเท่านั้น ในบางศูนย์อาจใช้การตรวจ Rhinomanometry หรือ Acoustic Rhinometry ซึ่งช่วยวัดแรงดันและการไหลเวียนของอากาศ รวมถึงพื้นที่หน้าตัดของช่องทางเดินหายใจภายในจมูก อย่างไรก็ตาม ค่าที่ตรวจวัดได้อาจไม่ได้สัมพันธ์กับความรู้สึกในการหายใจของผู้ป่วยโดยตรงเสมอไป

การผ่าตัดแบบเปิดจะมีการเปิดและยกผิวบริเวณปลายจมูก รวมถึงปรับโครงสร้างที่ช่วยพยุงปลายจมูก จึงเป็นเรื่องปกติที่จะรู้สึกตึง แข็ง หรือชาบริเวณปลายจมูกและรอบริมฝีปากบนในช่วงพักฟื้น ความรู้สึกบริเวณดังกล่าวจะค่อย ๆ กลับมาในช่วงหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน อาการแข็งหรือตึงของปลายจมูกจะค่อย ๆ นิ่มลงภายในประมาณ 3–6 เดือน และในบางรายอาจใช้เวลาถึง 1 ปี กว่าปลายจมูกจะนิ่มและเข้าที่อย่างสมบูรณ์ อาการเหล่านี้ถือเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการฟื้นตัวตามปกติ ไม่ใช่ภาวะแทรกซ้อน

กระดูกอ่อนมีคุณสมบัติที่สามารถค่อย ๆ คืนตัวหรือโค้งกลับไปในทิศทางเดิมได้ และการหดตัวของแผลเป็นในช่วงปีแรกก็อาจส่งผลให้เกิดแรงดึงต่อโครงสร้างจมูกได้เช่นกัน ดังนั้นแม้จะใช้เทคนิคการผ่าตัดที่เหมาะสม ก็ยังมีความเสี่ยงที่จมูกจะกลับมาเบี้ยวบางส่วนได้ การยึดผนังกั้นจมูกให้มั่นคงและการใช้กระดูกอ่อนเพื่อเสริมโครงสร้างช่วยลดความเสี่ยงดังกล่าวได้ หากหลังจากแผลและเนื้อเยื่อเข้าที่แล้วพบว่าจมูกเริ่มเบี้ยวมากขึ้นอย่างต่อเนื่องหรือส่งผลต่อการหายใจและสร้างความกังวล สามารถให้แพทย์ประเมินเพื่อพิจารณาการแก้ไขเฉพาะจุดได้อีกครั้งเมื่อเนื้อเยื่อมีความคงที่แล้ว

ขั้นแรกแพทย์จะตรวจภายในจมูกด้วยกล้อง และอาจพิจารณาตรวจเพิ่มเติมด้วยภาพถ่ายทางการแพทย์หากจำเป็น เพื่อหาสาเหตุที่ยังคงอยู่ เช่น ผนังกั้นจมูกกลับมาคด ลิ้นจมูกยุบตัว กังหันจมูกกลับมาโต หรือมีพังผืดภายในจมูก การรักษาจะมุ่งแก้ไขไปตามสาเหตุที่พบ ตั้งแต่การเลาะหรือคลายพังผืดในกรณีเล็กน้อย ไปจนถึงการใช้กระดูกอ่อนเพื่อเสริมความแข็งแรงของลิ้นจมูก โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องผ่าตัดซ้ำทั้งกระบวนการ การประเมินเบื้องต้นสำหรับผู้ป่วยต่างประเทศสามารถเริ่มจากการส่งภาพถ่ายและวิดีโอ เพื่อช่วยคัดกรองและประเมินแนวทางการรักษาได้

แผ่น Spreader Graft จะวางอยู่ระหว่างผนังกั้นจมูกกับผนังด้านข้างของจมูก เพื่อช่วยเปิดและเพิ่มความกว้างของบริเวณลิ้นจมูก ในผู้ที่มีจมูกแคบหรือมีผิวบาง อาจทำให้สันจมูกส่วนกลางดูกว้างขึ้นเล็กน้อยจากภายนอกได้ แพทย์จะกำหนดขนาดของกระดูกอ่อนอย่างเหมาะสม และในบางกรณีอาจวางให้แต่ละข้างไม่เท่ากัน เพื่อให้สมดุลระหว่างการช่วยให้หายใจดีขึ้นกับรูปลักษณ์ของจมูก สำหรับผู้ที่มีโครงสร้างจมูกค่อนข้างกว้าง ผลที่ทำให้ดูสันกว้างขึ้นมักไม่เห็นชัด หรือในบางกรณีอาจช่วยให้รูปทรงของจมูกดูสมดุลมากขึ้นได้